Send us your Literature

    Main Categories
Editorial / सम्पादकीय
Interview / अन्तर्वार्ता
Poetry / कविता
Story / कथा
Essay / निबन्ध
Drama / नाटक
Novel / उपन्यास
Criticism / समालोचना
Article / लेख
Lyrics / गीत/गजल
Memoir / संस्मरण
New Talent / नव प्रतिभा
Review / समिक्षा
English / अंग्रेजी
Others / विविध

  More Options
Interview / अन्तर्वार्ता
Most Viewed / धेरै पढिएका
Top Rated / धेरै मत पाएका
Videos / भिडियो
Photos / विशेष तस्वीरहरु
Published Books / सृजनशील साहित्य समाजबाट प्रकाशित पुस्तकहरु

  Advertisement


Titles Description    Advance Search

Published : September 02, 2009 | Author : हाङयुग अज्ञात
Category : Article / लेख | Views : 1451 | Rating :

  
हाङयुग अज्ञात
Author

मानव समाज र सभ्यताको विकास, व्यवस्थापन र संरक्षण गर्ने शास्त्र राजनीति (पोलिटिक्स् या पोलिटी) हो । तर, राजनीतिकारहरूले यसको अर्थ नबुझ्दा सर्वसाधारण जनमानसमा राजनीतिको गहनताले सकारात्मक प्रभाव पार्न सकेको छैन  । तेसो र दार्शनिक परिप्रेक्ष्यबाट राजनीतिलाई सम्बोधन गर्दै म साहित्यलाई ज्ञानको राजनीति मान्दछु । उहिले सृजनशील अराजकताको घोषणाकालमा हामीले भन्ने गरेको पनि यही हो । लेखकका कृतिहरू तेस्तै प्रकारको राजनीतिका प्रतिफल हुन् भने राजनीति पनि लेखकले कृतिमा अभिव्यक्त गरेका विचारहरूले गतिशील बन्छ । साहित्य र राजनीतिले समाजसित, जीवनसित र जगतसित सम्बन्ध राख्ने भएकैले पनि साहित्य र राजनीति समानान्तर बगेका हुन्छन् । नेपाली साहित्यको सन्दर्भमा तेस्ता धेरै कृतिहरू छन् जसले नेपाली राजनीतिलाई नयाँ तरिकाले व्याख्या गर्न अभिप्रेरित गरेका छन् । साहित्यमा आफूलाई अराजकतावादी र राजनीतिमा समाजवादी दावी गर्ने र केही काङ्ग्रेसीहरूले महामानव (सुपरम्यान) मान्ने वि.पि. अथवा विश्वेश्वरप्रसाद कोइरालाकृत 'सुम्निमा' उपन्यासले पनि नेपाली जनमानसमा नौलो तरङ्ग ल्याएको सत्ते हो । वि.सं. २०२७ सालमै प्रकाशित भएता पनि यस साहित्यिक कृतिले वि.सं. २०४६ सालको प्रजातन्त्र प्राप्तिपछि मात्रै आम रूपमा बहस निम्त्यायो । वि.सं. २०६५ सालसम्म आइपुग्दा 'सुम्निमा' उपन्यासमाथि सिनेमा पनि बन्ने हल्ला खबरकागजहरूमा व्याप्त भएको छ । आदिबासीजनजाति विषेशगरिकन किराँतीहरूले विश्वेश्वरप्रसादको सुम्निमा जलाए । उनीहरूको तर्क थियो-'यस उपन्यासमा सुम्निमालाई नाङ्गो देखाइएको छ ।' अब मेरो मनमा प्रश्न उब्जेको छ -यस सुम्निमा उपन्यासको कथामा सिनेमा बनाउन तम्सेका नेपाली  निर्देशक/निर्माताले कुनै किराँती अनुहारका नायिकालाई पर्दामा कसरी नाङ्गै देखाउलान् ? यसै प्रसङ्गलाई कोट्याउँदै यस आलेखमा 'नयाँ नेपालका निम्ति कस्तो नेपाली साहित्य सिर्जना गर्ने ?' छोटकरीमा विमर्श गर्नेछु ।

निश्चित रूपमा हामी सप्पैलाई थाहा छ नेपाल बहुसाँस्कृतिक राज्य हो । तेसो भएकैले सृजनशील अराजकताको आग्रह गर्दा नेपाली साहित्यमा साँस्कृतिक वैविध्य र नश्लीयबोध हुनुपर्दछ भनेर जिकिर गर्यौं । विविध साँस्कृतिक समाज र जातिहरूले निर्मित सिङ्गो नेपाली समाजमा एक सास्कृति र एक जातिलाई मात्रै प्रोत्साहित गर्ने साहित्य एकाङ्गी हुन्छ, तेसमा नेपाली समाजको प्रतिबिम्ब आउँदैन, तेस्तो साहित्यले सिङ्गो नेपाली समाजको प्रतिनिधित्व गर्दैन । तेसो र प्रतेक स्रष्टाले आफ्नो सास्कृति र नश्ललाई साहित्यमा लेख्दै अरूको सास्कृति र नश्लको पनि सम्मान गर्नुपर्दछ । यसै प्रसङ्गमा दाहाल यज्ञनीधिले कुनै एफ् एम् रेडियोको अन्तर्वार्तामा राजन मुकारूङ र मलाई सोध्नुभएको थियो-'तपाइाहरू पनि अराजकतावादी, वी.पी. पनि अराजकतावादी, उनको सुम्निमा उपन्यासलाई कुन रूपमा व्याख्या गर्नुहुन्छ ।' हामीले भन्यौं-'उनी अराजकतावादी होइनन्, साँस्कृतिक अतिक्रमणकारी हुन्, सुम्निमा यस्सैको प्रमाण हो ।' हाम्रो अभिव्यक्तिले दाहाल यज्ञनीधिलाई धेरै अप्ठेरो परेको थियो, यस विषयमा कुनै बेला चर्चा गरूँला । मूलभूत कुरा के भने साँच्चैमा वी.पी. अर्थात् विश्वेश्वरप्रसाद कोइरालाले सुम्निमा उपन्यासमा उनको आफ्नो ब्राम्हण जातित्वलाई आत्मा, ज्ञान या सर्वश्रेष्ठतासित र  किराँत जातित्वलाई शरीर, अज्ञानता र तुच्छतासित दाँजेका छन् । हिन्दुशास्त्र (भागवदगीता)मा वर्णाश्रम व्यवस्थालाई समाज या राज्य सञ्चालनको सुत्र मानिएको छ र यो वर्णाश्रम व्यवस्था अनुसार मानव जातिलाई चार तहमा वर्गिकरण गरिकन समाज या राज्य सञ्चालन गर्ने गरिन्छ । यी चार तह हुन् ब्राम्हण, क्षत्रीय, वैश्य र शुद्र । यी चार तह(जात) वंशानुगत आधारले निर्मित भएका हुन्छन् । ब्राम्हण(बाहुन?) जातले ज्ञान या परमात्मासित, क्षत्रीय(क्षेत्री?) जातले युद्घ या आत्मासित, वैश्य (नेवार?) जातले कला या शिल्पसित र शुद्र(दलित,किराँत?)ले शरीर या श्रमसित अधिकार राख्दछ भन्ने मनोविज्ञान नै सुम्निमा उपन्यासको संरचनागत आधार हो । सुम्निमा किराँती (राई)हरूको पवित्र देवी हुन् हिन्दुहरूको सतीदेवी या पार्वती भनेजस्तै । उता भारतमा कुनै चित्रकारले चित्रमा सरस्वतीलाई नाङ्गै उतार्दा नेपालमा रडाको मच्चाउनेहरू वी.पी.ले किराँतीहरूका पवित्र देवी सुम्निमालाई यौन, वासना र अज्ञानताका रूपमा चित्रित गर्दा रमाउँछन् ।

सृजनशील अराजकताले पारस्परिक सम्मानको कुरा गरेको हो । एकले अर्काको सास्कृति या धर्म या विश्वासमाथि आाच नपुर्याई साहित्य बनाउनुपर्दछ । एकले अर्काको नश्ललाई अस्तित्वसम्मत्ले स्वीकार गर्दै साहित्य बनाउनु पर्दछ । सप्पै मानव जाति समान छन् । उचनीच र विभेद किन ? कुन दर्शनले मानव जातिलाई सबल र निर्बल, शासक र शासित, पानी चल्ने र नचल्ने बनाइरहेको छ ? निश्चित रूपमा हिन्दुशास्त्रमा अवस्थित वर्णाश्रम व्यवस्थाको अवैज्ञानिक पद्वतिले हो । यस्तो दर्शनलाई समातेरै बस्ने कि परिमार्जन गर्ने ? सार्वभौमिक  सिद्घान्तका अनुसार सप्पै मानव समान भइसकेपछि सोमदत्त(बाहुन जाति) चाहिँ ज्ञानको र सुम्निमा(किराँत जाति) चाहिँ अज्ञानताको प्रतीक ? तेसो र पनि विश्वेश्वरप्रसाद कोइरालाको सुम्निमा उपन्यासलाई सामाजिक द्वन्द्व निम्त्याउने लेखनको रूपमा लिनु अनिवार्य छ । यो उपन्यासमा सन्निहित घातक सोचलाई अनेकका तर्कतर्कनाले ढाकछोप गर्ने कार्य अबका नेपाली समालोचकहरूले नगरून् । जरूर कथाले नकारात्मक रूपमा किराँती मनोविज्ञानमा अतिक्रमण गरेता पनि केही हदसम्म हामीलाई किराँती ज्ञानचक्षु सक्रिय बनाउने प्रेरणा सुम्निमाले दिएको छ । यस्सै उपन्यासले आदिबासीजनजातिहरूको आन्दोलनलाई तताएको पनि हो । यद्दपि, नेपाली साहित्यमा सुम्निमाको प्रभावले गलत बाटो समातेको देखिन्छ । जसको खरो उदाहरण देश सुब्बाको अपमान उपन्यासलाई लिन सकिन्छ जहाँ उनले हिन्दुहरूको विश्वासग्रन्थ गीता जलाएका छन्, डल्लै गीता जलाएका छन् । गीताका सप्पै सोच या विचारहरू जलाउनु भनेको फेरि पनि द्वन्द्वलाई बढावा दिनु हो । सिङ्गो गीतालाई खरानी बनाउनु सिङ्गो मुन्धुमलाई पनि खरानी बनाउनु हो । एकले अर्काको विश्वास, सास्कृति, नश्ल र विश्वासहरूलाई समाप्त बनाउने लेखन नयाँ नेपाली साहित्यको मोडेल होइन । विश्वेश्वरप्रसादले सुम्निमा उपन्यासमा किराँती सास्कृतिलाई होच्याएपछि  किराँती लेखकहरू जुर्मुरिएको पाइन्छ । श्रवण मुकारूङले नाटक लेखेका छन्- यलम्बर । यलम्बरको कथासार छ- राधा(हिन्दु पात्र) ऋषिमुनि(हिन्दु आख्यानहरूमा वणिर्त)हरूबाट बलात्कृत भएर न्याय र सुरक्षाका लागि किराँत राजा यलम्बरको दरबारमा पुग्छिन् । उनले यलम्बरको दरबार(राज्य)मा न्याय र सुरक्षा दुवै पाउँछिन् । यलम्बर नाटक श्रवण मुकारूङको शिष्ट व्यङ्ग्य विश्वेश्वरप्रसादको सुम्निमालाई, होइन र ? यसरी एकले अर्काको साँस्कृतिक महत्व या आदर्शहरूको शाख गिराउँदै अगाडि बढिरहेको नेपाली साहित्यमा सर्वप्रथम सृजनशील अराजकताले बहुसाँस्कृतिकवाद र बहुलवादको धारणालाई निमन्त्रण गरेर पारस्परिक सम्मान र सहअस्तित्वको वकालत गर्दै आएको छ । नयाँ नेपाली साहित्यको मार्गचित्र पनि यही हो ।

वर्तमान नेपाली समाजमा पहिचानको लडाइँ तिब्र भएको छ । राज्यसत्ताले नेपालका सप्पै साँस्कृतिक मूल्य र मान्यताहरूलाई समान रूपमा पहिचान गरिदिदैं दलगत स्वार्थभन्दा माथि उठेर राज्यलाई अराजकतावादको शिकार हुनबाट जोगाउनु नितान्त आवश्यक छ । राज्यका पुराना दर्शन र विज्ञानहरू ध्वस्त हुँदै गइरहेको अवस्थामा युगसापेक्ष दर्शन र विज्ञानहरूलाई प्रष्ट रूपमा मार्गदर्शक बनाएर नगए नयाँ नेपाल नारामा सिमित हुनेछ । सर्वसाधारण जनमानसको मनोविज्ञानमा अमूर्त र प्रतिगामी साहित्यिक विचार तथा चिन्तनहरूलाई घुस्नबाट रोक्नु सफल राज्यको चरित्र हो । समाजमा विद्यमान झोंक र द्वन्द्वहरूको व्यवस्थापन गरेर  एक्काइसौं शताब्दिको समुन्नत राज्यहरूको लहरमा नेपाललाई उभ्याउनुका निम्ति नेपाली लेखक तथा विद्वानहरूले 'अराजकताको अन्त्य'का निम्ति तेस्सै र 'बहुसाँस्कृतिकवाद र बहुलवाद'को धारणालाई साहित्यमा लेख्नु जरूरी छ । बहुसाँस्कृतिक नेपाली समाजलाई भिडन्तको मैदानमा लाने या लानसक्ने सुम्निमा र अपमानको जस्तो एकलवादी या बदलाभावको निचोड निकालेर एकोहोरो बाटो खन्दा भेंडाहरूजस्तै जुधिमर्नु पर्छ । आग्रहअनुरोध छ- पारस्परिकताका सिद्घान्तहरू समक्षमा मानव हुनुका समान बोधीसत्वहरू साट्दै साँस्कृतिक तथा नश्लीय सम्मानमा साहित्य बना��"ं ।




1 2 3 4 5
please rate this article     Poor
Excellent    

 Visitor's Comments !
there are no comments...

Most recent articles in Article / लेख category

महाभूकम्प र सुअवसर
लाहुरेहरू र आदिवासी जनजातीहरू अनागारिक जस्तो
मिथ्याको महाजंगलमा हङकङका नेपाली
नेपाली साहित्यमा युद्ध चेतनाको उपस्थिती
२०६८ सालको नयाँ वर्षले मलाई टेक नाथ रिजाल र भुटानी शरणार्थीहरूको ताजा सम्झाना गरायो
प्रशासनिक काम, स्रष्टाको पहिचान
कविताको फूल र दिमागको रेखा
भौतिक सौन्दर्य कि बौद्धिक सौन्दर्य ?
कविताको कमाल
प्रवासी किरातीहरूले कसरी अध्यन गर्ने किरात सौन्दर्यशास्त्र ?
म घर जाँदैछु
पुरानो आँखाले नयाँ वस्तु हेर्नु भयानक खतरा हुँदोरहेछ
सपनाको देश र माछाको अस्थिपिञ्जर
समुच्च विचारसँग म.....
नेपाली साहित्य प्रतिष्ठानले निर्माण गरेको इतिहासलाई छोएर हङकङ हेर्दा
सम्पादकीय
गीत शुभ र मंछी गल्ली
सृजनशील अराजकता अर्थात अराजकताको अन्त्य

    Links
Column / स्तम्भ

    Random Pick
आफुले आफैलाई मान सम्मान गर्दै आए
दु;खको माहोलहरुलाई जसो तसो सम्हाल्दै आए
हो नारी हुँ म !
फेरि पनि मागिन कसैसंग
मैले मेरो अधिकार
मागे त आफैले आफैसंग

    Statistics
Total Articles
670
Total Authors
231
Total Views
673293
Total Categories
15

  More Links

Srijanshil Sahitya Samaj Hong Kong, Online Literature Collection of all Genre ...
Copyright 2020 © www.literature.bagaicha.com